نیمه دوم قرن بیستم را میتوان دوران طلایی فناوری هستهای دانست. پس از ویرانیهای اتمی جنگ جهانی دوم، جهان به دنبال کاربردهای صلحآمیزتر فناوری هستهای رفت. نیروگاههای هستهای، کاربردهای پزشکی، تحقیقات علمی و صنایع مختلف با سرعت زیادی گسترش پیدا کردند. اما گسترش فناوری هستهای یک مشکل بزرگ هم به همراه داشت: با هزاران تُن زباله رادیواکتیوی که تولید میشد، چه باید کرد؟
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس الرت؛ برای کشورهای اروپایی، راهحل در آن زمان نسبتاً ساده به نظر میرسید؛ زبالهها را در اعماق اقیانوس اطلس رها کنند، جایی دور از دسترس که تصور میشد خطری برای انسانها ایجاد نمیکند.
به همین دلیل، بین سالهای ۱۹۴۹ تا ۱۹۸۲ بیش از ۲۰۰ هزار بشکه زباله رادیواکتیو کمپرتوزا در اقیانوس اطلس رها شد که مجموع وزن آنها به بیش از ۱۵۰ هزار تُن میرسید. بیشتر این بشکهها در عمق ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ متری زیر سطح دریا قرار گرفتند.
برای دههها، اطلاعات دقیقی درباره سرنوشت این بشکهها وجود نداشت.
اما اکنون دانشمندان با استفاده از یک زیردریایی سرنشیندار به محل این زبالهها رفتهاند تا وضعیت آنها را بررسی کنند. نتیجه بررسیها نشان میدهد بسیاری از بشکهها دچار خوردگی و فرسودگی شدهاند و موادی از داخل آنها به کف دریا نشت کرده است.
چرا زبالههای رادیواکتیو در اقیانوس رها شدند؟
زبالههای رادیواکتیو کمپرتوزا یا LLW لزوماً بیخطر نیستند. این نوع زبالهها میتوانند از فعالیتهای پزشکی و صنعتی به وجود بیایند و معمولاً حاوی مقادیر کمتری از مواد رادیواکتیو با عمر طولانی هستند.
امروزه آژانس بینالمللی انرژی اتمی توصیه میکند این نوع زبالهها در محفظههای مقاوم و ایمن، برای دستکم چند صد سال از محیط جدا نگه داشته شوند.
اما استانداردها در اواسط قرن بیستم متفاوت بود. در آن زمان تصور میشد محفظهها باید سالم به کف دریا برسند و آنقدر دوام بیاورند که مواد رادیواکتیو با عمر کوتاهتر فرصت واپاشی داشته باشند.
پس از آن، انتظار میرفت مواد باقیمانده بهتدریج از محفظهها خارج و در آب اقیانوس پراکنده شوند.
البته همه مواد موجود در بشکهها به این سادگی از بین نمیروند. این زبالهها شامل موادی مانند سزیم-۱۳۷، ایزوتوپهای پلوتونیوم و تریتیوم هستند که برخی از آنها میتوانند هزاران سال در محیط باقی بمانند.
پس از توقف این روش در دهه ۱۹۸۰، محل دقیق بسیاری از بشکهها و وضعیت آنها برای سالها بهطور کامل مشخص نبود.
دانشمندان پس از چند دهه دوباره به سراغ بشکهها رفتند
چند سال پیش، پاتریک شاردون، مهندس هستهای، و خاویر اسکارتین، زمینشناس دریایی در مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه، تصمیم گرفتند بررسی کنند که پس از گذشت چند دهه چه بر سر این زبالهها آمده است.
این پرسش به شکلگیری پروژهای به نام NODSSUM منجر شد؛ یک طرح تحقیقاتی بینرشتهای که متخصصان فیزیک هستهای، زمینشناسی، اقیانوسشناسی، زیستشناسی و شیمی دریایی را گرد هم آورد.
هدف این پروژه، پیدا کردن بشکهها و بررسی تأثیر احتمالی آنها بر محیط اطراف بود.
نخستین سفر تحقیقاتی در ژوئن ۲۰۲۵ با کشتی پژوهشی L’Atalante انجام شد. پژوهشگران در این مرحله یک وسیله نقلیه زیردریایی خودکار به نام UlyX را به کف دریا فرستادند تا محل بشکهها را شناسایی و از آنها تصویربرداری کند. همزمان، از آب، رسوبات، ماهیها و سختپوستان اطراف نیز نمونهبرداری شد.
پژوهشگران تنها در یک ماه توانستند ۳۳۵۵ بشکه را پیدا و موقعیت آنها را ثبت کنند.
اما بررسیها یک موضوع غیرمنتظره را هم نشان داد.
بشکههای رادیواکتیو به زیستگاه موجودات دریایی تبدیل شدهاند
این بشکهها فقط محفظههایی فرسوده در کف اقیانوس نبودند؛ بلکه به نوعی زیستگاه مصنوعی برای موجودات دریایی تبدیل شده بودند.
شقایقهای دریایی به سطح بشکهها چسبیده بودند و اسفنجها، خیارهای دریایی، ماهیها و سختپوستان در اطراف آنها زندگی میکردند. به نظر میرسید خرچنگها نیز علاقه خاصی به این پناهگاههای مصنوعی دارند.
این موضوع پرسش مهمی را برای پژوهشگران ایجاد کرد:
آیا مواد رادیواکتیو نشتکرده از بشکهها وارد بدن جانورانی شدهاند که در اطراف آنها زندگی میکنند؟
تردیدی وجود نداشت که بخشی از مواد رادیواکتیو از محفظهها خارج شده است. تجهیزات کشتی مقادیر قابلتوجهی از کبالت-۶۰ و نیوبیوم-۹۴ را شناسایی کردند؛ موادی که پژوهشگران توانستند آنها را به زبالههای رهاشده مرتبط کنند.
سزیم-۱۳۷ و آمریسیوم-۲۴۱ نیز در مقادیری بالاتر از سطح طبیعی مورد انتظار ناشی از آزمایشهای هستهای جوی و حوادث هستهای شناسایی شدند.
با این حال، هنوز مشخص نیست این مواد رادیواکتیو تا چه اندازه در بدن جانورانی که روی بشکهها یا اطراف آنها زندگی میکنند، تجمع پیدا کردهاند.
بازگشت دانشمندان در سال ۲۰۲۶
پژوهشگران در ماه مه ۲۰۲۶ بار دیگر به این منطقه بازگشتند. این بار کشتی Pourquoi Pas? و زیردریایی سرنشیندار Nautile را به کار گرفتند؛ زیردریایی سهنفرهای که میتواند تا عمق ۶۰۰۰ متری زیر سطح دریا پایین برود.
این تیم طی بیش از ۲۰ غواصی، تا عمق بیش از ۴۷۰۰ متر پایین رفت تا بشکهها را از نزدیک بررسی و از محیط اطراف آنها نمونهبرداری کند.
وضعیت برخی از بشکهها در نگاه اول نگرانکننده بود. آنها بهشدت دچار خوردگی و فرسودگی شده بودند و موادی از داخلشان بهوضوح روی شنهای اطراف نشت کرده بود.
پژوهشگران در پنج نقطه، از رسوبات، آب، موجودات زنده و جوامع میکروبی اطراف بشکهها نمونهبرداری کردند؛ حتی از موجوداتی که مستقیماً با بشکهها در تماس بودند. همچنین از زیستگاههای سنگی نزدیک نیز نمونه گرفتند تا بتوانند وضعیت موجودات اطراف بشکهها را با محیطهای طبیعی مقایسه کنند.
این نمونهها اکنون در حال بررسی هستند تا مشخص شود این زیستگاههای غیرمعمول چه تأثیری، در صورت وجود، بر موجوداتی گذاشتهاند که در آنجا زندگی میکنند.
آیا مواد رادیواکتیو در محیط اطراف پخش شدهاند؟
مطالعات قبلی نشان دادهاند که حتی وجود مقادیر قابلتوجه مواد رادیواکتیو در نزدیکی یک منبع، لزوماً به معنای انتشار گسترده آنها در محیط نیست.
برای مثال، در مطالعهای درباره زیردریایی هستهای شوروی Komsomolets مشخص شد که میزان برخی رادیونوکلئیدها در نزدیکی راکتور آسیبدیده، صدها هزار برابر بیشتر از سطح طبیعی بوده است. اما تنها چند متر دورتر، میزان پرتوزایی بهشدت کاهش پیدا میکرد؛ زیرا مواد در آب دریا پراکنده میشدند.
پژوهشگران پروژه NODSSUM نیز با وجود شناسایی آثار قابلتوجه مواد رادیواکتیو در اطراف بشکهها، دریافتند که میزان پرتوزایی به حدی نیست که برای دانشمندانی که نمونهها را بررسی میکنند، خطر جدی از نظر قرار گرفتن در معرض پرتو ایجاد کند.
زیردریایی Nautile و تجهیزات همراه آن نیز نشانهای از آلودگی پرتوزا نشان ندادند.
البته این یافتهها به معنای بیخطر بودن این زبالهها نیست. همچنین به این معنا نیست که قرار است با هجوم «خرچنگهای رادیواکتیو» روبهرو شویم!
اما اکنون، برای نخستین بار، پژوهشگران نقشهای دقیق از هزاران بشکه و مجموعهای از نمونههای محیطی در اختیار دارند که میتواند به آنها کمک کند بفهمند این زبالهها پس از دههها چه اثری بر محیط اطراف خود گذاشتهاند.
نتایج بررسی این نمونهها مشخص خواهد کرد که مواد رادیواکتیو تا چه اندازه وارد اکوسیستم شدهاند و آیا موجودات دریایی ساکن اطراف این بشکهها تحت تأثیر آنها قرار گرفتهاند یا خیر.
