یادداشتهای اسدالله علم: از اخبار مهم جهان... مذاکرات کویت و عراق بر سر جزائر بوبیان و وربه به نتیجه نرسیده و جای تعجب است که رادیو بغداد به جای آن که این مطلب را بگوید (چون هیئت کویتی به ریاست نخست وزیر کویت در بغداد است) مقداری به ما فحش داد و اینکه دو کشور از ایران نگرانند....
همانطور که قبلاً اشاره کردم مستشاران خصوصی در ایران نه تنها از لحاظ درست بودن توصیهها بلکه بیشتر از نظر اجرا و نتایج آنها کارایی چندانی نشان ندادهاند. به علت سیستم سیاسی ایران، دولت حاضر نیست منافع و امتیازات خصوصی را فدای رفاه عامه کند یا اقدامی به عمل آورد که فرد یا گروه متنفذی را با آن دشمن سازد. افزون بر آن کابینههای ایران چه سالم و چه بیمار آنقدر بر سر کار نمیمانند که حتی یک برنامه اصلاحی را شروع کنند.
یادداشتهای اسدالله علم: دامروز مصادف با حمله متفقین به ایران در زمان جنگ دوم است یعنی شوروی و انگلیس از تمام مرزها به ما حمله کردند و غافلگیرانه به ما شبیخون زدند. انصافاً ارتش ما با روحیه بسیار ضعیف و بد پا به فرار گذاشت که مایه ننگ است. فقط سرلشکر مقدّم در کرمانشاه ایستادگی کرد و سبیل انگلیسها را دودداد. در همه جا با این کوهستانها همین کار را میتوانستیم بکنیم، ولی فرماندهان ما متأسفانه از طبقه نوکر باب و معلقزن بودند و فقط در فکر خود و ما را با آن افتضاح رو به رو ساختند.
ایران برای نجات خودش باید شرایط قبلی را برای حکومت دموکراتیک فراهم کند و در حالیکه مشغول این کار است نظم را در کشور حفظ کند، مسائل مالی خود را حل کند، از شکستهای اقتصادی بپرهیزد، با بیگانگان با درستی و صحت معامله کند و جنبشهای خرابکارانه و نیروهای ضدملی را مهار کند. چنین کارهائی فقط از عهده حکومتی برمیآید که قوی، ثابت و آگاه به مسئولیتهایش در برابر مردم باشند. اگر ایرانیان بتوانند این کار را بدون کمک خارجی انجام دهند اجازه عرض اندام به دیکتاتوری نخواهند داد و گذشته از مشکلات بین المللی به ضعف و فساد و بی لیاقتی کنونی خود نیز به سرعت خاتمه خواهند بخشید. ایران در حال حاضر به وضوح فاقد نیروهای سالم اجتماعی است. نمی تواند بندهای کفشش را ببندد و از جا برخیزد زیرا نه بند کفش دارد و نه علاقه ای به بستن آن.
یادداشتهای اسدالله علم: یک آمریکایی که به مسائل خاورمیانه خیلی وارد است دیدنم آمد. راجع به جانشینی ملک فیصل مثل اینکه خیال آنها راحت است. پرنس خالد شاه می شود. پرنس فهد نخست وزیر، و پرنس سلطان وزیر دفاع، الله اعلم به حقایق الامور. ولی به هر حال عربستان سعودی شیشه عمر (نفت) آمریکا را در دست دارد و اولین تولیدکننده دنیاست و بزرگترین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد. آمریکا نمیتواند در قبال چنین مسأله [ای] ساکت و خاموش باشد. حتی شنیده ام نقشه های محرمانه دارند که در صورت لزوم آن جا را اشغال نظامی بکنند.
یک مبارزه گسترده در زمینه آموزش بهداشت باید ضروریات بهداشت فردی و نیازهای رژیم غذائی را به مردم بیاموزد. کشت خشخاش باید به نیازهای پزشکی کاهش یابد و شاید به طور کلی ممنوع شود. با اعتیاد به مواد مخدر باید جداً و بطور مؤثر مبارزه شود. اجرای مقررات بهداشتی و آموزش تعالیم بهداشتی بدون مسكن مناسبتر و بهتر مؤثر نخواهد بود.
یادداشتهای اسدالله علم: بعد از ظهر... به دیدن آیت الله خوانساری رفتم. بعد دیدن خانم مرحوم سپهبد ضرغام، فرمانده سابق ژاندارمری، که از افسران فوق العاده قابل و صحیح العمل بود و تازگی سکته کرد، رفتم. وقتی من نخست وزیر بودم و عشایر کهکیلویه اغتشاش راه انداختند، او سرتیپ بود و آنها را با شجاعت و هوشیاری تمام قلع و قمع کرد. خدا رحمتش کند.
تأمین رفاه توده های مردم خود به خود هدفی شریف و عالی است ولی در ضمن افزایش درآمد عمومی، پول برای بهداشت، آموزش و دیگر خدمات اجتماعی را تأمین میکند. افزون بر آن بالا رفتن سطح زندگی عاملی ضروری برای فرآیندی است که بوسیله آن حکومت دموکراتیک مرسوم می شود. برنامه عمرانی ایران باید کشاورزی را صنعت اصلی بشمارد. پیشرفت کشاورزی همانند عدالت اجتماعی مستلزم تغییر اساسی در سیستم مالکیت ارضی و خرد کردن املاک بزرگ و جانشین ساختن مالکیت دهقانان و تعاونیهای روستائی بجای سیستم ارباب رعیتی استثمارگر فعلی است که به نحوی گسترده در این کشور رواج دارد.
یادداشتهای اسدالله علم: در خصوص بلوچستان و افغانستان به تفصیل صحبت کردیم و تصمیمات مهم اتخاذ شد. به این معنی که عرض کردم: قضیه بلوچستان همان طور که شاهنشاه توجه دارید، مسأله روسها است. چهارتا گریلایی که در عراق تربیت شوند، نمیتوانند مؤثر باشند و کاری از پیش ببرند. باید منتظر پیش آمدهای بیشتری از جانب پاکستان (از جانب بلوچهای طاغی) و همچنین از سمت افغانستان بود که خواه ناخواه باید به بلوچهای طاغی کمک کنند. بنابراین ما دو کار در پیش داریم، یکی اینکه این چند نفر طاغی را در بلوچستان از بین ببریم، که به اقبال شاهنشاه کار مشکلی نیست، من ترتیب آن را دادم. دیگر اینکه افغانها را به زانو دربیاوریم. فرمودند: آخر دست روس پشت سر آنهاست. عرض کردم: باشد، روس که نمی تواند به آن جا سرباز بفرستد. بر فرض هم کار مشکلی بود، چاره نیست، باید اقدام کرد.
یک حکومت صحیح العمل باید قوی باشد و آمادگی رویاروئی با شورشهای ولایات یا خیانت در تهران را با سرعت و قاطعیت داشته باشد. ضعف حکومتها هم علت و هم نتیجه هرج و مرج و راهزنی بوده است. اما ایران نخواهد توانست از طریق میلیتاریسم کسب قدرت کند. میلیتاریسم یکی از خطرات دائمی امنیت داخلی و حکومت آزاد است. باید خدمت وظیفه اجباری همراه با ارتش و فرماندهان عروسکی آن، اسباب بازیها و سوء استفاده هایش از بین برود. همانطور که سرهنگ شوارتسکف در ١٩٤٤ پیشنهاد کرد ژاندارمری باید تبدیل به یک نیروی انتظامی ملی، متحرک، مجهز، درستکار، وفادار و با انضباط شود. نیروی مزبور باید تحت کنترل غیر نظامیان بوده و هیچ رابطه ای با شاه و دربار نداشته باشد.
یادداشتهای اسدالله علم: در خصوص گرانی اجناس در دنیا به این نتیجه رسیدیم که متزلزل بودن وضع پول بینالمللی که همه ارزها مواج شده و بدی وضع زراعتی چین و شوروی و فشار آمریکا بر ژاپن و آلمان برای بالا بردن قیمتین و مارک و عکس العمل متقابل ژاپن برای تهیه [ذخیره] pile stock باعث این گرانی و بدبختی بین المللی شده و درست هم هست. لکن در ایران این مسائل نیست. به نان و گوشت که [کمک هزینه] subside میدهیم، چرا قیمت را بالا میبرند؟ جز آن که رئیس اصناف دزدی میکند و خدا میداند با چه اشخاصی دست اندرکار است.
نارضایتیهای عمومی و محلی با اجرای عدالت، برقراری امنیت و تدابیری برای رفاه عمومی برطرف خواهد شد. ایرانیان اصولاً ملتی بی نظم و سرکش نیستند و وقتی خوب اداره شوند حکومت کردن بر آنان آسان است. برخلاف تصور عمومی سیاستمداران و دولتمردان ایرانی، وحدت ملی نه از طریق تمرکز بلکه از طریق عدم تمرکز عملی است. یعنی نه از راه تمرکز اختیارات و خدمات در پایتخت بلکه از طریق توزیع و تفویض اختیارات و مزایا تا دورترین نقاط کشور.
