زومیت: گذرگاه غولها در شمالشرقی ایرلند شمالی، یکی از شگفتانگیزترین چشماندازهای طبیعی جهان است که در آن، دهها هزار ستون سنگی ششضلعی، مانند پلههایی منظم به دل اقیانوس اطلس فرو رفتهاند.
قرنها، افسانهای محلی در ایرلند شمالی شکلگیری گذرگاه غولها ایرلند را به نبرد میان دو غول نسبت میداد. براساس این روایت، فین مککول (قهرمانی در اسطورهشناسی ایرلندی) برای رویارویی با رقیب اسکاتلندی خود، تکههایی از ساحل آنتریم را جدا کرد و در دریا انداخت تا گذرگاهی سنگی بسازد. اما پژوهشی جدید نشان میدهد این پدیده شگفتانگیز نتیجه یک فرآیند زمینشناسی بسیار قدرتمند بوده است.
به نوشته گاردین، گذرگاه غولها که از حدود ۴۰هزار ستون بازالتی به همقفلشده تشکیل شده، حدود ۶۰ میلیون سال پیش در اثر فعالیت شدید آتشفشانی شکل گرفته است. پژوهشگران میگویند این فعالیتها نه در بازهای طولانی، بلکه در دورهای نسبتاً کوتاه و بسیار فشرده رخ دادهاند. مطالعه جدید نشان میدهد مجموعه فورانهای آتشفشانی که جاده غولها را ایجاد کردهاند، در حدود ۵٫۵ میلیون سال رخ دادهاند که حدود ۸ میلیون سال کمتر از برآوردهای پیشین است.
به گفته دانشمندان، آن فعالیت آتشفشانی بخشی از رویدادی بزرگ و تأثیرگذار در مقیاس جهانی بوده است که آثارش در سنگهای گرینلند نیز دیده میشود. سایمون تپستر، پژوهشگر سازمان زمینشناسی بریتانیا میگوید: «میدانستیم داستان کلی گذرگاه غولها به آتشفشان مربوط است، اما اکنون میتوانیم زمانبندی آن را با سایر سیستمهای آتشفشانی منطقه با دقت بسیار بالاتری مرتبط کنیم.»
تپستر توضیح میدهد که در آغاز رویداد، گرینلند به پوسته شمال بریتانیا متصل بوده است، اما در پایان آن، اقیانوس اطلس شمالی شروع به بازشدن کرد و این دو سرزمین از هم جدا شدند. این نکته برای درک شکلگیری قارهها اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد فعالیتهای آتشفشانی میتوانند با حرکت صفحات زمین و باز شدن اقیانوسها مرتبط باشند.
اکنون برای نخستین بار، پژوهشگران سازمان زمینشناسی ایرلند شمالی و سازمان زمینشناسی بریتانیا توانستهاند جریانهای اولیه گدازه در فلات ایرلند شمالی را به همان فعالیت آتشفشانی نسبت دهند که ستونهای ششضلعی مشهور غار فینگال در جزیره استافا در اسکاتلند را نیز ایجاد کرده است.
ستونها که از گدازههای سردشده تشکیل شدهاند، زمانی شکل میگیرند که مواد مذاب آتشفشانی (ماگما) از پوسته زمین بالا میآیند، سپس سرد و منقبض میشوند. این انقباض، ایجاد ترکهای منظم را به دنبال دارد که اغلب به شکل چندضلعی درمیآیند. همین فرایند در گذرگاه غولها نیز رخ داده است.
علاوهبراین، سنگهای کوههای مورن در ایرلند شمالی، جزیره روم در هبریدها (مجمعالجزایری گسترده در ساحل غربی سرزمین اصلی اسکاتلند) و همچنین فعالیتهای آتشفشانی در جزیره اسکای نیز به همین دوره مرتبط شدهاند. این یافتهها نشان میدهد که همه این مناطق بخشی از سیستم آتشفشانی بزرگتری در شمال اقیانوس اطلس بودهاند.
تپستر پژوهش حاضر را شبیه کنار هم گذاشتن قطعات یک روایت بزرگ از سنگهای آتشفشانی در مناطق مختلف شمال اقیانوس اطلس توصیف میکند که از ایرلند شمالی تا اسکاتلند، گرینلند و حتی جزایر فارو امتداد دارد. نتیجه اصلی پژوهش این است که رویداد آتشفشانی شکلدهنده جاده غولها بسیار کوتاهتر اما شدیدتر از آن چیزی بوده که پیشتر تصور میشد. به عبارت دیگر، حجم عظیمی از گدازه در مدتزمانی نسبتاً کوتاه از دل زمین خارج شده و چنین ساختار منحصربهفردی را ایجاد کرده است.
این نوع بازنگری در زمانبندی رویدادهای زمینشناسی اهمیت زیادی دارد، زیرا به دانشمندان کمک میکند بفهمند چگونه فعالیتهای آتشفشانی با تغییرات بزرگ زمین، ازجمله جدایی قارهها و شکلگیری اقیانوسها، ارتباط دارند.
با وجود این توضیحات علمی، افسانههای محلی همچنان بخشی از هویت فرهنگی این منطقه هستند. بر اساس این روایتها، فین مککول این گذرگاه را برای رسیدن به اسکاتلند و مبارزه با رقیب خود ساخت، اما در نهایت با دیدن عظمت حریف، عقبنشینی کرد. در برخی روایتها نیز همسر او با نقشهای هوشمندانه باعث نجاتش میشود.
