یادداشت‌های اسدالله علم: بعد از ظهر... دیدن والاحضرت شاهدخت شهناز رفتم، یعنی ایشان خواسته بودند که بروم. مدتی با من مشورت کردند که چه جور پدرشان را ببینند. من مشورت دادم که صبح چهارم آبان، روز تولد شاهنشاه، بدون خبر قبلی بروید به کاخ و وارد اتاق پدرتان بشوید و به ایشان تبریک عرض کنید و شروع به بوسیدن پدرتان نمایید. گفتم پدر، شما را دوست دارد و اگر با شما متغیر است برای سلامت خود شماست که دست از حرکات ناشایستی که به اغوای شوهرتان مرتکب شدید بردارید (اعتیاد به مواد مخدر و السدی)‌ گفتند حالا که برداشته ایم (و به نظر می‌رسد که راست می‌گویند). گفتم پس دیگر اشکالی در پیش نیست.

اکنون مسلّم شده است که امتیازات انحصاری بیگانگان در ایران همانقدر نامطلوب است که دخالتهای مسلحانه یک جانبه و سیاست ستون پنجم. هرگونه تحولی در مسئله نفت در آینده باید به کمپانیهای بین المللی واگذار شود و حتی‌الامکان با مشارکت ایران به عمل آید و من از نقطه نظر اصولی هیچ مانعی نمی بینم که مسئلۀ فروش امتیازات موجود از جمله امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران در جنوب و امتیاز شیلات در شمال به کمپانیهای بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد. باید به اتحاد شوروی تضمین آزادی عبور و مرور به خلیج فارس و یک بندر آزاد در کرانه خلیج داده شود.

یادداشت‌های اسدالله علم: پادشاه یونان هم مهمان ماست و هواپیمای شخصی شاهنشاه هم ایشان را آورده و میبرد. من سابقاً عرض کردم: خوب نیست ایشان بیایند. فرمودند: چه عیب دارد؟ (این میل علیا حضرت شهبانو به اغوای دوست یونانی ایشان الی خانم است که خیال استفاده از قبل پادشاه داشت). هزار عیب دارد. این مرد حالا مخالف رژیم جدید است، خود احمقش نباید بیاید و ما را گرفتار محظور سازد. ولی این مرد آن قدر گداست که چهار روز مهمانی را مغتنم می‌شمارد.

یادداشت‌های اسدالله علم: صبح تمام به ملاقات گذشت، شاید صد نفری را دیده باشم. واقعاً این کار جانکاه است، ولی چه کنم؟ تنها سوپاپ اطمینان من هستم که لااقل مردم دلخوش می‌کنند که شاید عرض آنها به گوش شاهنشاه برسد. درست است که دستگاه‌های انتظامی دائماً گزارش عرض میکنند، ولی به هر حال دست مردم به آنها نمیرسد که باعث دلخوشی مردم بشود. حزب اقلیت هم که ماشاء الله تعالی دست نشانده دولت شده [است]

انگلستان با سرمایه گذاری عظیمی که در نفت جنوب کرده است، نمی‌تواند دستش را از ایران بشوید. اصولاً یک کشور کوچک نباید بیش از یک کشور بزرگ انزوا طلب باشد و در عمل هیچ کشوری به خصوص ایران نمی‌تواند سیاست انزوا در پیش گیرد. روسیه در دست درازی به ایرانی که به حال خود واگذار شده باشد، تردید نخواهد کرد.

اقدامی که مورد پسند بسیاری از صاحبنظران است این است که روسیه را متقاعد کنند که دست از ایران و ایرانیان بردارد. فرضیه ای که در پس این‌پیشنهاد وجود دارد این است که وقتی ملتها به حال خودشان واگذار شوند، خودشان مسائل خود را با روش آزمون و خطا حل خواهند کرد و رفته رفته در آموختن و بکار بردن درسهائی که از تجربه ها آموخته‌اند پیشرفت خواهند کرد. متأسفانه این فرضیه در مورد همه کشورها و مناطق و نژادها صدق نمی کند.

یادداشت‌های اسدالله علم: قیمت گندم از آن تاریخ تا حالا ۱۰۰٪ بالا رفته و ملت ایران ۷۰ ملیون دلار غرامت این ندانم کاری را می‌دهد. باری زیاد ننویسم. در این گیرودار جشن ۲۸ مرداد برپا می‌کنیم و همین مردم را به سان و رژه می‌بریم، یا از شاهنشاه استقبال یک ملیون نفری می‌کنیم. برای چه؟ من وضع را قابل انفجار می بینم و بسیار نگرانم.

در گذشته ضعف داخلی و سوء اداره حکومت‌های این منطقه درگیری‌های خارجی را تشویق می‌کرد و رقابت‌های بین المللی را برمی انگیخت. مادامی که ایران نتواند نظم را در خانه اش برقرار کند نخواهد توانست نقش بین المللی خود را به عنوان کشور حائل ایفا کند. ایران باید تا جائی که منطقاً امکان دارد از وحدت و ثبات برخوردار باشد و بتواند امور خودش را با حداقل قدرت، صحت و کارآئی اداره کند. در این فصل ما آزمایش می‌کنیم که این نیاز‌ها چگونه به بهترین وجه ممکن است برآورده شود. پس از آن به مسئلۀ خط مشی سیاسی امریکا در قبال روسیه می‌پردازیم.

یادداشت‌های اسدالله علم: ساعت ۴ صبح وارد تهران شدم. بچه‌ها را بردم منزل خودشان خواباندم. خوشبختانه در راه گرفتار ناراحتی بچه‌ها، یا راهزنی هوایی، یا حمله در فرودگاه بیروت که نشسته بودیم، نشدیم. تمام روز را در منزل گذراندم. فقط ظهر یک ساعتی به دفتر رفتم. تلفنی حضور شاهنشاه عرض کردم که اگر شنبه به سلامتی تهران خواهند آمد، من دیگر به شمال نیایم و مزاحم نشوم.

از نظر صلح جهانی، ملاحظات عملی و اخلاقی و عاطفی نشان میدهد که ایران باید همچنان نقش کشور حائل را داشته باشد و برای ایفای این نقش باید عملاً مستقل باشد، دست کم به اندازه ای که کشوری در وضع ایران میتواند از استقلال برخوردار باشد. در برابر مصالح امنیت جهانی، ادعاهای ناسیونالیستی ایرانیان باید در درجه دوم اهمیت قرار گیرد. اما ملت ایران شایسته استقلال است، نه به این دلیل که در طول تاریخ مستقل بوده و امروزه نیز اسماً از استقلال برخوردار است، بلکه به این دلیل که ایرانیان نماینده یک میراث فرهنگی غنی و دارای آنچنان قدرت فرهنگی بالقوه ای هستند که لیاقت حفظ کردن را دارد و به گمان قریب به یقین در چهار چوب یک ملت مستقل دوباره شکوفا خواهد شد.

یادداشت‌های اسدالله علم: امروز در تهران از شاهنشاه استقبال بزرگی به عمل آمد. می‌گویند یک ملیون و نیم نفر شرکت کرده اند. احتیاج به این کارها نیست. اگر برای چشم داخلیها است که اغلب می‌دانند به چه صورت این مردم را جمع آوری کرده اند و اگر برای خارجی است که خارج اعتنایی به آن ندارد. چنان که یقین دارم در هیچ جا منعکس نخواهد شد. جز در این گرمای تابستان باز هم مردم را ناراضی کردن نتیجه [ای] عاید نمی‌شود