زومیت: اگر پس از دویدن، فوتبال یا حتی باغبانی دچار خارش شدید، کهیر یا مشکلات تنفسی شدهاید، شاید علت آن فقط خستگی نباشد.
برخی افراد وقتی میخواهند از ورزش کردن فرار کنند، به شوخی میگویند «به ورزش حساسیت دارم». اما برای گروه کوچکی از مردم، این جمله واقعاً حقیقت دارد. پزشکان سالهاست نوعی واکنش آلرژیک نادر اما بالقوه خطرناک را میشناسند که میتواند در جریان یا پس از ورزش رخ دهد و حتی در موارد شدید، جان فرد را تهدید کند.
این عارضه که «آنافیلاکسی ناشی از ورزش» نام دارد، نوعی واکنش آلرژیک شدید است که در اثر فعالیت بدنی ایجاد میشود. فرد ممکن است ابتدا دچار خارش گسترده، کهیر یا احساس گرگرفتگی شود، اما علائم در برخی موارد به سرعت پیشرفت میکنند و به تنگی نفس، افت فشار خون و حتی بیهوشی میرسند.
حدود ۲٫۳ تا ۵ درصد از موارد آنافیلاکسی در سراسر جهان با ورزش ارتباط دارند. هرچند این عارضه نادر است، اما آگاهی از آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از افراد و حتی برخی بیماران از وجود چنین وضعیتی اطلاع ندارند.
برخی افراد تنها زمانی دچار واکنش آلرژیک میشوند که پس از مصرف غذاهایی مانند گندم، تخممرغ، شیر، مغزها یا غذاهای دریایی ورزش کنند
اختلال حساسیت به ورزش نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ توجه پزشکان را به خود جلب کرد. در آن زمان یک دونده ۳۰ ساله در ایالت کلرادوی آمریکا طی چند روز و هنگام دویدنهای طولانی چندین بار به دلیل واکنش آلرژیک شدید در بیمارستان بستری شد.
پزشکان پس از بررسی دریافتند که مشکل او تنها زمانی بروز میکند که پیش از دویدن غذاهای دریایی مصرف کرده باشد. زمانی که بدون خوردن این غذاها ورزش میکرد، هیچ نشانهای از حساسیت دیده نمیشد.
این کشف آغازگر تحقیقات گستردهای شد که نشان داد در برخی افراد، ترکیب ورزش با عوامل دیگری مانند غذا میتواند باعث واکنش آلرژیک شدید شود.
امروزه پزشکان میدانند که همه موارد آنافیلاکسی ناشی از ورزش به مواد غذایی مربوط نیستند، اما برخی خوراکیها از شناختهشدهترین محرکها هستند. غذاهای دریایی، مغزها، تخممرغ، شیر و گندم از جمله موادی هستند که در برخی افراد میتوانند در ترکیب با ورزش باعث بروز علائم شوند.
علاوه بر غذا، عوامل دیگری از جمله برخی داروها، عفونتها، تغییرات هورمونی، مصرف الکل و حتی قرار گرفتن در معرض گرده گیاهان نیز ممکن است خطر واکنش را افزایش دهند. در برخی موارد نیز عامل مشخصی یافت نمیشود و به نظر میرسد خود ورزش بهتنهایی محرک واکنش است.
نشانههای این اختلال میتوانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. خارش پوست، کهیر، تورم لبها، احساس سوزنسوزن شدن در دهان و گلو، تهوع و استفراغ از علائم گزارششده هستند. در موارد شدیدتر، فرد ممکن است با مشکلات تنفسی، خسخس سینه، سرگیجه، افت فشار خون یا اختلال در گردش خون روبهرو شود. این مرحله وضعیت اورژانسی پزشکی محسوب میشود و نیاز به اقدام فوری دارد.
به نظر میرسد فعالیتهای هوازی بیش از سایر ورزشها با این عارضه مرتبط باشند. دویدن، فوتبال، رقص، دوچرخهسواری و حتی باغبانی در میان فعالیتهایی هستند که در گزارشهای پزشکی به عنوان محرک شناخته شدهاند.
این اختلال میتواند در هر سنی رخ دهد، اما اغلب برای نخستین بار در دوران جوانی یا اوایل بزرگسالی تشخیص داده میشود.
چرا ورزش باعث واکنش آلرژیک میشود؟
دانشمندان هنوز پاسخ قطعی این پرسش را پیدا نکردهاند، اما شواهد موجود نقش مهم نوعی سلول ایمنی به نام «ماستسلها» را نشان میدهد. این سلولها مادهای به نام هیستامین را در بدن آزاد میکنند. هیستامین در شرایط طبیعی بخشی از سیستم دفاعی بدن است، اما در واکنشهای آلرژیک باعث بروز علائمی مانند خارش، قرمزی پوست و تنگ شدن راههای هوایی میشود.
دانشمندان هنوز علت دقیق حساسیت به ورزش را نمیدانند، اما معتقدند آزاد شدن ناگهانی هیستامین از سلولهای ایمنی نقش مهمی در بروز آن دارد
پژوهشگران معتقدند در افراد مبتلا به آنافیلاکسی ناشی از ورزش، این سلولها هنگام فعالیت بدنی بهطور غیرعادی فعال میشوند و مقدار زیادی هیستامین آزاد میکنند. نتیجه این فرایند میتواند واکنشی شدید و ناگهانی باشد.
یکی از ویژگیهای عجیب این عارضه آن است که همیشه به یک شکل بروز نمیکند. ممکن است فرد در یک روز پس از ورزش دچار علائم شود، اما در شرایط مشابه در روزی دیگر هیچ مشکلی نداشته باشد. این موضوع باعث شده پژوهشگران احتمال دهند عوامل ناشناخته دیگری نیز در بروز واکنش نقش داشته باشند. به همین دلیل پیشبینی زمان وقوع این اختلال هنوز آسان نیست.
اگر مشکوک هستید چه باید کرد؟
متخصصان توصیه میکنند افرادی که پس از ورزش دچار علائمی مانند کهیر، تورم، تنگی نفس یا سرگیجه میشوند، این نشانهها را جدی بگیرند و با پزشک مشورت کنند.
در افراد مبتلا، مهمترین راهکار شناسایی محرکها و پرهیز از آنها است. برای مثال اگر ماده غذایی خاصی عامل مشکل باشد، توصیه میشود حداقل چهار ساعت پس از مصرف آن ورزش انجام نشود. پزشکان همچنین ممکن است برای برخی بیماران داروهای ضدحساسیت یا قلم تزریق خودکار آدرنالین (اپیپن) تجویز کنند تا در مواقع اضطراری مورد استفاده قرار گیرد.
بیشتر افراد مبتلا به آنافیلاکسی ناشی از ورزش میتوانند با رعایت توصیههای پزشکی، شناسایی عوامل محرک و آمادگی برای شرایط اضطراری، زندگی فعال و سالمی داشته باشند. بااینحال، آگاهی از این عارضه اهمیت زیادی دارد.
