زومیت: پژوهشگران کانادایی می‌گویند لوله‌ها و سیستم‌های تهویه قدیمی ممکن است امواجی تولید کنند که ناخودآگاه مغز انسان را مضطرب می‌کند.

آیا تا به حال وارد ساختمانی قدیمی، زیرزمینی تاریک یا خانه‌ای متروکه شده و ناگهان احساس کرده‌اید چیزی «درست نیست»؟ بسیاری از مردم چنین تجربه‌ای را به حضور نیروهای ماورایی یا تسخیرشدگی نسبت می‌دهند؛ احساسی مبهم که گاهی با اضطراب، لرز، ناراحتی یا احساس تحت نظر بودن همراه است. اما پژوهشی تازه نشان می‌دهد شاید توضیح این تجربه‌ها نه ارواح و موجودات فراطبیعی، بلکه پدیده‌ای فیزیکی و نامرئی به نام «فروصوت» باشد.

دانشمندان در پژوهشی جدید دریافته‌اند که فروصوت می‌تواند در مدت‌زمانی کوتاه باعث افزایش استرس، تحریک‌پذیری و احساس ناخوشایند در انسان شود؛ آن هم بدون اینکه افراد حتی متوجه وجود این صداها شوند.

رادنی شملتز، روان‌شناس دانشگاه مک‌ایوان کانادا و نویسنده ارشد پژوهش، توضیح می‌دهد: «فرض کنید وارد ساختمانی می‌شوید که گفته می‌شود تسخیر شده است. حال‌وهوایتان تغییر می‌کند، احساس آشفتگی و ناراحتی دارید، اما هیچ چیز غیرعادی نمی‌بینید یا نمی‌شنوید.»

شملتز می‌گوید در ساختمان‌های قدیمی، به‌ویژه در زیرزمین‌ها، احتمال زیادی وجود دارد که فروصوت وجود داشته باشد. لوله‌های فرسوده، سیستم‌های تهویه قدیمی، موتورخانه‌ها و تجهیزات مکانیکی می‌توانند لرزش‌هایی با فرکانس بسیار پایین تولید کنند. انسان این صداها را به شکل معمول نمی‌شنود، اما بدن و مغز همچنان ممکن است به آن‌ها واکنش نشان دهند.

به گفته شملتز، اگر فرد از قبل باور داشته باشد ساختمان تسخیر شده است، احتمال دارد احساس اضطراب و ناراحتی خود را به نیروهای فراطبیعی نسبت دهد، در حالی که شاید دلیل واقعی فقط قرارگرفتن در معرض فروصوت باشد.

صداهایی با فرکانس کمتر از ۲۰ هرتز که انسان آن‌ها را نمی‌شنود، می‌تواند باعث افزایش استرس، تحریک‌پذیری و احساس ناخوشایند شود

فروصوت به صداهایی گفته می‌شود که فرکانس آن‌ها پایین‌تر از محدوده شنوایی آگاهانه انسان است؛ یعنی حدود ۲۰ هرتز یا کمتر. در مقابل، بیشتر صداهایی که انسان در زندگی روزمره می‌شنود فرکانسی بالاتر از این دارند. هرچه فرکانس صدا پایین‌تر باشد، طول موج آن بلندتر می‌شود و همین ویژگی باعث می‌شود فروصوت بتواند از موانع عبور کند و در مسافت‌های طولانی پخش شود.

اگرچه انسان معمولاً این صداها را «نمی‌شنود»، اما بدن ممکن است آن‌ها را به شکل لرزش، فشار یا احساس مبهم ناراحتی تجربه کند. برخی پژوهش‌های پیشین حتی نشان داده‌اند که فروصوت می‌تواند در بعضی افراد احساس ترس، اضطراب، غم یا حضور چیزی نامرئی ایجاد کند.

منابع تولید فروصوت بسیار متنوع هستند. در ساختمان‌های قدیمی، لوله‌ها، آسانسورها، موتورهای صنعتی و سیستم‌های تهویه می‌توانند چنین امواجی ایجاد کنند. اما فروصوت فقط محدود به این محیط‌ها نیست. پدیده‌های طبیعی مانند طوفان‌ها، زلزله‌ها، فوران آتشفشان‌ها، رعدوبرق و حتی شفق‌های قطبی نیز می‌توانند امواج فروصوت تولید کنند.

دانشمندان سال‌هاست می‌دانند برخی حیوانات از فروصوت برای ارتباط و جهت‌یابی استفاده می‌کنند. برای مثال، فیل‌ها می‌توانند پیام‌هایی با فرکانس بسیار پایین تولید کنند که کیلومترها دورتر توسط فیل‌های دیگر دریافت می‌شود. برخی نهنگ‌ها نیز از امواج کم‌فرکانس برای ارتباط در اقیانوس استفاده می‌کنند.

امروزه فروصوت در محیط‌های مدرن هم به‌طور گسترده وجود دارد. صدای ترافیک شهری، قطارها، توربین‌ها، کارخانه‌ها و سامانه‌های تهویه هوا همگی می‌توانند چنین امواجی تولید کنند. البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که همه انواع فروصوت خطرناک یا مشکل‌ساز نیستند. فروصوت طیف گسترده‌ای از فرکانس‌ها و شدت‌ها را شامل می‌شود و اثرات آن احتمالاً به نوع، شدت و مدت مواجهه بستگی دارد.

بااین‌حال، از آنجایی که انسان‌ها مرتب در معرض این امواج قرار می‌گیرند، دانشمندان معتقدند باید اثرات احتمالی آن را جدی گرفت؛ به‌ویژه اگر برخی فرکانس‌ها بتوانند بدن را وارد حالت هشدار و استرس کنند.

به گزارش ساینس‌آلرت، پژوهشگران دانشگاه مک‌ایوان برای بررسی موضوع، آزمایشی روی ۳۶ دانشجو انجام دادند. شرکت‌کنندگان به‌تنهایی در اتاقی نشستند و به موسیقی گوش دادند. برخی موسیقی‌ها آرامش‌بخش بودند و برخی حس ناآرامی ایجاد می‌کردند. اما بخش مهم آزمایش این بود که برای نیمی از شرکت‌کنندگان، بلندگوهای پنهانی به‌طور هم‌زمان فروصوتی با فرکانس ۱۸ هرتز پخش می‌کردند؛ بدون اینکه افراد از این موضوع اطلاع داشته باشند.

فرکانس ۱۸ هرتز اندکی پایین‌تر از محدوده شنوایی طبیعی انسان است. بیشتر افراد چنین صدایی را به شکل معمول نمی‌شنوند، اما ممکن است بدنشان همچنان به آن واکنش نشان دهد.

پس از پایان جلسه، از شرکت‌کنندگان خواسته شد پرسش‌نامه‌ای درباره احساسات خود پر کنند و توضیح دهند موسیقی چه اثری بر آن‌ها گذاشته است. همچنین پژوهشگران پیش و پس از آزمایش از بزاق افراد نمونه‌گیری کردند تا سطح هورمون کورتیزول را اندازه‌گیری کنند.

نکته جالب این بود که شرکت‌کنندگان نتوانستند تشخیص دهند چه زمانی فروصوت در حال پخش بوده است. به عبارت دیگر، بدن آن‌ها واکنش نشان می‌داد، بدون آنکه ذهن آگاهشان از وجود این صدا مطلع باشد.

پژوهشگران همچنین مشاهده کردند سطح کورتیزول در افرادی که در معرض فروصوت بودند، افزایش قابل توجهی پیدا کرده است. این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا مطالعات قبلی بیشتر بر احساسات و تجربه‌های ذهنی تمرکز داشتند، اما این بار تغییرات فیزیولوژیکی واقعی نیز در بدن ثبت شد.

کِیل اسکاترتی، عصب‌شناس رفتاری دانشگاه آلبرتا و نویسنده اصلی پژوهش، می‌گوید: «افزایش تحریک‌پذیری و بالا رفتن کورتیزول معمولاً با هم مرتبط هستند، زیرا وقتی افراد استرس یا ناراحتی بیشتری احساس می‌کنند، بدن به‌طور طبیعی کورتیزول ترشح می‌کند.» اما او توضیح می‌دهد که اثر فروصوت فراتر از این ارتباط طبیعی بود و به‌نظر می‌رسید خودِ مواجهه با این امواج باعث تغییر در هر دو عامل شده است.

برخی حیوانات پیش از وقوع زلزله، سونامی یا طوفان‌های شدید رفتار غیرعادی نشان می‌دهند و یکی از توضیح‌های احتمالی این است که آن‌ها فروصوت ناشی از این رویدادها را زودتر از انسان تشخیص می‌دهند. شاید مغز انسان نیز تا حدی برای واکنش به چنین سیگنال‌هایی برنامه‌ریزی شده باشد؛ سیگنال‌هایی که در طبیعت می‌توانستند نشانه خطری قریب‌الوقوع باشند.

پژوهشگران می‌گویند مطالعه هنوز محدودیت‌هایی دارد؛ تعداد شرکت‌کنندگان کم بود و فقط اثر یک فرکانس، یعنی ۱۸ هرتز بررسی شد. به گفته «کِیل اسکاترتی»، این پژوهش تنها گام نخست برای درک اثر فروصوت بر انسان است و فرکانس‌های دیگر ممکن است تأثیرات متفاوتی بر ذهن و بدن داشته باشند.

با وجود محدودیت‌ها، یافته‌های جدید می‌توانند به توضیح علمی برخی تجربه‌های به‌ظاهر فراطبیعی کمک کنند؛ تجربه‌هایی که مردم در ساختمان‌های قدیمی، تونل‌ها، زیرزمین‌ها یا مکان‌های متروکه گزارش می‌کنند. پژوهش همچنین می‌تواند در آینده بر قوانین مربوط به آلودگی صوتی، طراحی ساختمان‌ها و استانداردهای سیستم‌های تهویه و تجهیزات صنعتی تأثیر بگذارد؛ زیرا اگر فروصوت واقعاً بتواند بر سلامت روان و فیزیولوژی انسان اثر بگذارد، شاید لازم باشد وجود آن در محیط‌های زندگی و کار بیشتر مورد توجه قرار گیرد.