مشاهده بی‌سابقه در اوگاندا: شامپانزه‌ها وارد جنگ داخلی مرگبار با یکدیگر شده‌اند

مشاهدات پژوهشگران حاکی از آن است که بزرگ‌ترین گروه شناخته‌شده شامپانزه‌ها در اوگاندا، دچار نزاع داخلی بی‌سابقه و مرگبار با یکدیگر شده‌اند.

کد خبر: ۹۱۷۳۲۵

تاریخ: ۲۳ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۳:۴۹

زومیت: مشاهدات پژوهشگران حاکی از آن است که بزرگ‌ترین گروه شناخته‌شده شامپانزه‌ها در اوگاندا، دچار نزاع داخلی بی‌سابقه و مرگبار با یکدیگر شده‌اند.

در پارک ملی کیباله اوگاندا، بزرگ‌ترین گروه شناخته‌شده‌ی شامپانزه‌ها وارد دوره‌ای بی‌سابقه از خشونت شده است. محققان مشاهده کرده‌اند که این جامعه‌ی پیچیده درست مانند جنگ داخلی، به دو جناح تقسیم شد و سپس یکی از جناح‌ها شروع به کشتن اعضای سابق گروه خود کرد. چنین رویدادی بسیار نادر است؛ دانشمندان تخمین می‌زنند که جوامع شامپانزه‌ها به‌طور متوسط هر ۵۰۰ سال یک بار دچار انشعاب می‌شوند.

پژوهش حاضر براساس داده‌های سه دهه‌ی گذشته از سال ۱۹۹۵ از پارک ملی کیباله در اوگاندا انجام شده است. این پارک زیستگاه شامپانزه‌های نگوگو (Ngogo chimpanzees) با جامعه‌ای متشکل از ۲۰۰ فرد است. روابط اجتماعی در آنجا حول دو گروه اصلی به نام خوشه‌های مرکزی و غربی شکل گرفته است. برای دهه‌ها، شامپانزه‌های پارک ملی کیباله جامعه‌ای واحد را تشکیل می‌دادند؛ بدین صورت که قلمرو مشترک داشتند، خوشه‌ی غالب خود را تغییر می‌دادند و با افراد خوشه‌ی دیگر جفت‌گیری می‌کردند.

اما در ۲۴ ژوئن سال ۲۰۱۵، آرون ساندل، نویسنده‌ی اصلی مطالعه و نخستی‌شناس دانشگاه تگزاس در آستین، شامپانزه‌های نگوگو را درحالی مشاهده کرد که گروه غربی به گروه مرکزی نزدیک می‌شد. به‌طور معمول، این دو گروه درهم می‌آمیختند و سپس پراکنده می‌شدند. اما این بار، شامپانزه‌های غربی هنگام شنیدن صدای هم‌گروهی‌های مرکزی خود ساکت شدند. سپس فرار کردند و گروه مرکزی آن‌ها را تعقیب کرد.

ساندل می‌گوید: «هیچ‌وقت چنین چیزی دیده نشده بود.» حتی همکارش جان میتانی، متخصص بوم‌شناسی رفتاری دانشگاه میشیگان که دو دهه شامپانزه‌ها را مطالعه کرده بود، نمی‌دانست این درگیری را چگونه تفسیر کند. ساندل افزود میتانی «به ندرت از کارهایی که شامپانزه‌ها انجام می‌دهند شگفت‌زده می‌شود.»

در بازه‌ی زمانی سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴، محققان شاهد کشتن ۷ نر بالغ و ۱۷ نوزاد از گروه مرکزی شامپانزه‌های نگوگو توسط شامپانزه‌های بالغ خوشه‌ی غربی بودند. علاوه‌براین، در همین مدت ۱۴ نر بالغ یا جوان از گروه مرکزی ناپدید شدند و جسد هیچ‌کدامشان یافت نشد. با توجه به اینکه این شامپانزه‌ها پیش از ناپدیدشدن علائمی از بیماری نشان نداده بودند، احتمال می‌رود حداقل بخشی از آن‌ها نیز قربانی پرخاشگری و خشونت شامپانزه‌های غربی شده باشند. پس از پایان تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در سال ۲۰۲۴، تیم تحقیقاتی به رهبری دکتر ساندل، حداقل دو مورد حمله دیگر به نر‌های گروه مرکزی را ثبت کرد.

به باور نویسندگان، دلیل اصلی بروز این انشعاب و درگیری‌ها، تضعیف روابط اجتماعی درون گروه شامپانزه‌ها بوده است. دکتر ساندل گمان می‌کند که عواملی نظیر جمعیت زیاد شامپانزه‌ها، رقابت شدید بر سر منابع غذایی و فرصت‌های تولیدمثل، تغییر رهبران گروه‌های اصلی و همچنین شیوع بیماری‌هایی که باعث مرگ شامپانزه‌های کلیدی و ارتباط‌دهنده‌ی بین خوشه‌ها شده بودند، در فروپاشی این پیوندها نقش داشته‌اند.

در دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی، پدیده‌ای مشابه در پارک ملی گومبه در کشور تانزانیا رخ داد. در آن زمان، جین گودال، نخستی‌شناس برجسته و فقید، مشاهده کرد که تعدادی از شامپانزه‌ها گروه خود را ترک کردند و جامعه‌ای جدید تشکیل دادند. پس از این جدایی، شامپانزه‌های گروه اصلی بسیاری از اعضای گروه جداشده را به قتل رساندند.

پیش از انشعاب نیز رویدادهایی مشابه از جمله خوشه‌بندی روابط اجتماعی، افزایش رقابت برای تولیدمثل و مرگ شامپانزه‌های نر دیده شده بود. با‌این‌حال، به دلیل اینکه شامپانزه‌های گومبه به‌طور معمول از انسان‌ها موز دریافت می‌کردند، برخی از نخستی‌شناسان در مورد طبیعی‌بودن این رفتار و انشعاب تردید داشتند و فکر می‌کردند دخالت انسان‌ها باعث ایجاد تغییرات در رفتار شامپانزه‌ها شده است. درحالی‌که به‌گفته‌ی دکتر ساندل، درمورد شامپانزه‌های نگوگو برای اولین‌بار به‌طور قطعی می‌توان گفت جنگ داخلی در حال وقوع است.

اکنون دکتر ساندل می‌خواهد بداند آیا روابط اجتماعی، همان‌طور که در نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده ما (نخستی‌سانان) باعث درگیری می‌شود، در انسان‌ها نیز عامل اصلی بروز تنش‌ها است یا خیر. یکی از نظریه‌های برجسته بیان می‌کند که جنگ از تفاوت‌های فرهنگی مانند قومیت، زبان و مذهب منشا می‌گیرد. به همین دلیل، مداخلات صلح‌آمیز مانند دیپلماسی فرهنگی معمولاً بر کاهش این شکاف‌ها تمرکز می‌کنند.

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد تضعیف روابط اجتماعی، رقابت بر سر منابع و تغییر رهبری از عوامل اصلی بروز درگیری‌ شامپانزه‌ها بوده است

اما ساندل می‌گوید اگر ریشه‌ی درگیری‌های ما درست مانند شامپانزه‌ها به چگونگی حفظ شبکه‌های اجتماعی صمیمی و پذیرا بازگردد، آنگاه تلاش‌های فعلی برای صلح، نکته اصلی را نادیده گرفته‌اند. او معتقد است که مسئله فقط شناخت فرهنگِ گروه‌های دیگر نیست، بلکه آنچه اهمیت دارد، پرورش دوستی‌هایی است که این گروه‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

ساندل می‌افزاید: «آنچه باید انجام دهیم، حفظ روابط میان‌فردی است. در زندگی روزمره و در تعامل با افرادی که با آن‌ها سر و کار داریم، اگر بتوانیم حتی در مواجهه با اختلافات دوباره با هم متحد شویم، فکر می‌کنم راهکاری واقعی برای حفظ صلح خواهد بود.»