قلمرو دندان‌های سیاه؛ باستان‌شناسان راز آرایش دو هزار ساله در ویتنام را کشف کردند

دندان‌های سیاه و براق از اواخر قرن نوزدهم میلادی در بخش‌هایی از ویتنام به عنوان معیاری والا برای زیبایی شناخته می‌شدند؛ اما اکنون یافته‌های جدید باستان‌شناسی، ریشه‌های این سنت عجیب را تا دوهزار سال پیش به عقب بازگردانده است. بررسی‌های علمی نشان می‌دهد مردمان باستان با بهره‌گیری از منابع غنی آهن در سرزمین خود، دندان‌هایشان را به رنگ سیاه درمی‌آوردند تا مهر تأییدی بر جایگاه اجتماعی یا زیبایی خود بزنند.

کد خبر: ۹۱۲۵۸۴

تاریخ: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۶:۵۸

زومیت: دندان‌های سیاه و براق از اواخر قرن نوزدهم میلادی در بخش‌هایی از ویتنام به عنوان معیاری والا برای زیبایی شناخته می‌شدند؛ اما اکنون یافته‌های جدید باستان‌شناسی، ریشه‌های این سنت عجیب را تا دوهزار سال پیش به عقب بازگردانده است. بررسی‌های علمی نشان می‌دهد مردمان باستان با بهره‌گیری از منابع غنی آهن در سرزمین خود، دندان‌هایشان را به رنگ سیاه درمی‌آوردند تا مهر تأییدی بر جایگاه اجتماعی یا زیبایی خود بزنند.

به‌گزارش لایوساینس، پژوهشی تازه که روی اسکلت‌های محوطه‌ی باستانی «دونگ‌زا» در شمال ویتنام انجام شده، پرده از رازی دو هزار ساله برداشته است. قدمت استقرار در این منطقه از دلتای رود قرمز به عصر آهن بازمی‌گردد و وجود دندان‌هایی با رنگ‌های غیرطبیعی در گورستان این محوطه، توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده است.

دانشمندان برای رمزگشایی از پدیده‌ی دندان‌های سیاه، مینای دندان‌های باستانی را با استفاده از روش‌های آنالیز غیرتخریبی بررسی کردند تا بدون کوچک‌ترین آسیبی به بافت اسکلت، به ساختار شیمیایی و علت تغییر رنگ آن‌ها پی ببرند.

بهره‌گیری از فناوری طیف‌سنجی فلورسانس اشعه ایکس (XRF) که با اندازه‌گیری پرتوهای ایکس ساطع‌شده ترکیب شیمیایی نمونه را فاش می‌کند، غلظت بالایی از اکسید آهن را در بخش‌های تیره‌رنگ دندان‌ها نشان داد. دانشمندان در ادامه‌ی مسیر، از میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف‌سنجی پراش انرژی (SEM-EDS) استفاده کردند تا با بمباران الکترونی نمونه، عناصر شیمیایی را شناسایی کنند. نتایج آزمایش‌ها وجود قطعی عناصر آهن (Fe) و گوگرد (S) را در مینای دندان‌های باستانی دونگ‌زا تایید کرد.

یو ژان، باستان‌شناس در دانشگاه ملی استرالیا و نویسنده‌ی اصلی مطالعه، معتقد است حضور هم‌زمان نشانه‌های آهن و گوگرد شاخصی بسیار قوی برای اثبات به‌کارگیری نمک‌های آهن در فرآیند سیاه‌کردن دندان‌هاست. امروزه در روش‌های سنتی سیاه‌کردن دندان، مواد گیاهی نیز به کار گرفته می‌شوند و احتمال می‌رود در دوران باستان نیز ترکیب نمک‌های معدنی با عصاره‌های گیاهی، فرمول نهایی رنگ‌آمیزی را تشکیل می‌داده است.

فرآیند مدرن سیاه‌کردن دندان معمولاً شامل ترکیب مواد پایه آهن با گیاهان سرشار از تانین، مانند دانه‌ی فوفل یا نخل هندی است. جویدن دانه‌ی فوفل هزاران سال در میان مردمان جنوب شرق آسیا رواج داشته و این محرک طبیعی، به‌تنهایی دندان‌ها را به رنگ قرمز یا قهوه‌ای مایل به قرمز درمی‌آورد؛ اما زمانی که اسیدهای تانیک گیاهی با نمک‌های آهن ترکیب شده و در معرض اکسیژن هوا قرار می‌گیرند، واکنشی شیمیایی رخ می‌دهد که رنگ سیاه عمیق و ماندگاری را خلق می‌کند.

تیم پژوهش با استناد به سنت‌های جوامع محلی کنونی، گمان می‌برند که دستیابی به رنگ تیره و متراکم در دوران باستان نیازمند چندین روز یا حتی چندین هفته تکرار فرآیند و استفاده‌ی مکرر از مخلوط آهن و تانین بوده است. پس از تثبیت رنگ، دندان‌های فرد برای همیشه سیاه باقی می‌ماند و تنها هر چند سال یک‌بار برای حفظ جلا و درخشندگی مرواریدهای سیاه، نیاز به ترمیم‌های جزئی وجود داشت.

مشاهده‌ی سنت سیاه‌کردن دندان در دوران معاصر نه‌تنها در ویتنام، بلکه در بخش‌های وسیعی از جنوب شرق آسیا، از زنده‌بودن این میراث فرهنگی روایت دارد. اگرچه ابزارها و جزئیات اجرایی این کار در طول قرن‌ها دستخوش تغییر شده، مکانیسم علمی زیربنایی، یعنی واکنش شیمیایی بین اسید تانیک و نمک آهن، در تمام این دوهزار سال ثابت مانده است. وجود نمک آهن و گوگرد روی دندان‌های باستانی اکنون به عنوان نشانگری علمی و دقیق برای تشخیص سنت «سیاه‌کردن عمدی دندان» شناخته می‌شود.

ارتباط علمی میان یافته‌های باستان‌شناسی و سنت‌های مدرن، برای نخستین بار در پژوهش محوطه‌ی دونگ‌زا مستند شده است. با‌این‌حال، انگیزه‌های روانی و اجتماعی پشت پرده‌ی این رفتار همچنان مورد بحث و تبادل نظر میان دانشمندان است.

تبدیل سنت سیاه‌کردن دندان به نسخه‌ای ملایم‌تر از سنت «فرسایش دندان»، یکی از فرضیات مطرح در این زمینه است؛ سنتی که شامل کشیدن دندان‌های سالم به عنوان مناسک بلوغ یا نشانه‌ای برای شناسایی قبیله‌ای بوده است.

فرضیه‌ی دیگر بر این باور است که سیاه‌کردن دندان ابداع شد تا لکه‌های ناخوشایند ناشی از جویدن مداوم دانه‌ی فوفل را پوشش داده و آن را به یک اثر هنری و زیبایی‌شناسانه تبدیل کند. فارغ از هدف اولیه، گسترش این سنت در عصر آهن احتمالا به دلیل دسترسی به ابزارهای آهنی برای تولید خمیرهای رنگی شتاب گرفته بود.