اتاق تمیز دقیقا چیست و چرا اهمیت دارد؟

کد خبر: ۹۰۹۹۹۹

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۰:۴۸

کلین روم (Clean Room)یاتاق تمیز محیطی مهندسی ‌شده است که هدف اصلی آن کنترل آلودگی است. برخلاف فضاهای معمولی، در اتاق تمیز هر عامل خارجی که بتواند کیفیت محصول یا ایمنی فرایند را تهدید کند، مدیریت می‌شود. این کنترل شامل ذرات گرد و غبار، باکتری‌ها، ویروس‌ها، بخارات شیمیایی و حتی الکتریسیته ساکن است.

همچینین به گفته شرکت ارمان تجارت:
اتاق تمیز یا کلین‌روم محیطی کاملاً کنترل‌شده است که در آن میزان ذرات معلق، دما، رطوبت و فشار به‌طور دقیق تنظیم می‌شود تا با استانداردهایی مانندISO 14644  هماهنگ باشد.
https://cleanroomglobal.com/blog/what-is-a-clean-room

اهمیت کلین روم از آنجا ناشی می‌شود که در برخی صنایع، وجود حتی یک ذره می‌تواند باعث خرابی محصول، خطای عملکرد یا تهدید سلامت انسان شود. به همین دلیل طراحی، ساخت و بهره‌برداری از اتاق تمیز یک کار کاملا تخصصی است.

اجزای اصلی یک کلین روم استاندارد

یک کلین روم صرفا یک فضای بسته و ایزوله‌شده نیست، بلکه مجموعه‌ای یکپارچه از سیستم‌ها و تجهیزات هماهنگ است که در کنار هم وظیفه کنترل آلودگی را بر عهده دارند. در قلب این فضا، سیستم تهویه و فیلتراسیون هوا (HVAC) قرار دارد که با استفاده از فیلترهای HEPA یا ULPA، ذرات معلق و آلاینده‌ها را تا سطوح بسیار پایین حذف می‌کند. علاوه بر این، کنترل دقیق فشار هوا باعث می‌شود جریان هوا همواره از نواحی تمیزتر به سمت فضاهای با کلاس پایین‌تر حرکت کند و از ورود آلودگی از محیط‌های اطراف جلوگیری شود.

برای اطلاعات بیشتر در مورد تجهیزات و ویژگی‌های خاص، می‌توانید به مقاله "اتاق ایزوله" مراجعه کنید.

در کنار سیستم‌های مکانیکی، اجزای ساختمانی کلین روم نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. دیوارها، سقف و کف باید کاملا آنتی‌باکتریال، صاف و بدون درز باشند تا امکان تجمع آلودگی وجود نداشته باشد. سیستم نورپردازی ایزوله و بدون تولید ذره، شرایط دید مناسب را بدون ایجاد آلودگی اضافی فراهم می‌کند و در نهایت، پروتکل‌های ورود و خروج افراد و تجهیزات از طریق ایرلاک و پس‌ باکس، چرخه کنترل آلودگی را تکمیل می‌کنند. تمامی این اجزا باید بر اساس استانداردهای بین‌المللی طراحی، انتخاب و اجرا شوند تا کلین روم بتواند عملکردی پایدار، ایمن و قابل اعتماد داشته باشد.

استانداردهای بین ‌المللی اتاق تمیز

مهم‌ترین مرجع برای طبقه‌بندی کلین روم‌ها استاندارد ISO 14644 است. این استاندارد اتاق‌های تمیز را بر اساس تعداد ذرات مجاز در هر مترمکعب هوا دسته‌بندی می‌کند.

جدول مقایسه کلاس‌های کلین روم بر اساس ISO

کلاس ISO

حداکثر تعداد ذرات ≥0.5 میکرون در هر m³

سطح تمیزی

ISO 1

10

فوق فوق تمیز

ISO 3

1,000

بسیار تمیز

ISO 5

100,000

تمیز صنعتی حساس

ISO 7

352,000

تمیز عمومی

ISO 8

3,520,000

نیمه تمیز

هرچه عدد کلاس پایین‌تر باشد، سطح تمیزی بالاتر و الزامات فنی سخت‌گیرانه‌تر است.

کاربردهای کلین روم در صنایع مختلف

کلین روم‌ها در حوزه‌های متعددی استفاده می‌شوند، از جمله:

صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی

در تولید داروهای تزریقی، واکسن‌ها و محصولات استریل، کوچک‌ترین آلودگی می‌تواند سلامت مصرف‌کننده را به خطر بیندازد. به همین دلیل کلین روم در این صنعت نقش حیاتی دارد و با کنترل دقیق ذرات معلق، میکروارگانیسم‌ها، دما و رطوبت، شرایطی کاملا استاندارد برای تولید ایمن و قابل اعتماد فراهم می‌کند.

صنایع پزشکی و بیمارستانی

اتاق‌های عمل، ICU، اتاق‌های ایزوله و آزمایشگاه‌های تشخیص طبی از مهم‌ترین فضاهایی هستند که به کلین روم نیاز دارند. در این محیط‌ها کنترل آلودگی به‌طور مستقیم با جان بیماران در ارتباط است و کلین روم کمک می‌کند ریسک عفونت‌های بیمارستانی به حداقل برسد.

صنایع الکترونیک و نیمه‌هادی

در فرآیند تولید چیپ‌ها و بردهای الکترونیکی، حتی ذراتی که با چشم دیده نمی‌شوند می‌توانند باعث اختلال یا خرابی کامل محصول شوند. کلین روم با ایجاد محیطی فوق‌تمیز، دقت و کیفیت تولید را تضمین کرده و از بروز نقص‌های فنی جلوگیری می‌کند.

صنایع غذایی و آرایشی

در صنایع غذایی و آرایشی، رعایت بهداشت و جلوگیری از آلودگی نقش مهمی در افزایش ماندگاری و کیفیت محصول دارد. استفاده از کلین روم در این حوزه باعث می‌شود محصولات مطابق الزامات بهداشتی تولید شوند و اعتماد مصرف‌کننده حفظ شود.

نکات مهم در طراحی و اجرای کلین روم

طراحی کلین روم فقط به انتخاب متریال محدود نمی‌شود. موارد زیر نقش کلیدی دارند:

تحلیل نوع آلودگی (ذره‌ای، میکروبی، شیمیایی)

تعیین کلاس تمیزی مناسب

جانمایی تجهیزات و مسیر حرکت افراد

طراحی فشار مثبت یا منفی متناسب با کاربری

آموزش نیروی انسانی

شرکت‌هایی مانند آرمان تجارت در پروژه‌های صنعتی، با تمرکز بر طراحی مهندسی و اجرای اصولی، نقش مهمی در کاهش ریسک‌های عملیاتی دارند.

مثال کاربردی از اتاق تمیز

فرض کنید یک شرکت داروسازی قصد راه‌اندازی خط تولید داروی تزریقی را دارد؛ در چنین شرایطی طراحی و اجرای کلین روم فقط یک انتخاب نیست، بلکه یک الزام حیاتی است. ناحیه پرکنی دارو باید حداقل در کلاس **ISO 5** قرار داشته باشد تا میزان ذرات معلق و آلودگی‌های میکروبی به پایین‌ترین حد ممکن برسد. علاوه بر این، مسیر ورود مواد اولیه و تردد پرسنل باید به‌صورت کاملا تفکیک‌شده طراحی شود تا از انتقال آلودگی متقاطع جلوگیری گردد. این تفکیک معمولا با استفاده از ایرلاک‌ها، مسیرهای مجزا و پروتکل‌های کنترلی دقیق انجام می‌شود.

از طرف دیگر، ایجاد فشار مثبت در فضای تولید نقش کلیدی در حفظ پاکیزگی محیط دارد، زیرا مانع ورود آلودگی از فضاهای اطراف به داخل ناحیه حساس می‌شود. در چنین خطوطی، کوچک‌ترین خطا در رعایت استانداردها می‌تواند پیامدهای سنگینی داشته باشد؛ به‌طوری‌که اگر هر یک از این الزامات به‌درستی اجرا نشود، کل بچ تولیدی ممکن است غیرقابل استفاده اعلام شود. این موضوع علاوه بر زیان مالی، می‌تواند منجر به تاخیر در تامین دارو و آسیب به اعتبار شرکت داروسازی شود، به همین دلیل رعایت اصول کلین روم در تولید داروهای تزریقی کاملا حیاتی است.

سوالات متداول در مورد اتاق تمیز

آیا هر محیط تمیزی اتاق تمیز محسوب می‌شود؟

خیر. کلین روم باید دارای استاندارد مشخص، سیستم کنترل آلودگی و مستندات معتبر باشد. تمیز بودن ظاهری کافی نیست.

استریل چیست؟

اتاق استریل روی حذف میکروارگانیسم‌ها تمرکز دارد، اما اتاق تمیز علاوه بر میکروب، ذرات، دما، رطوبت و فشار را نیز کنترل می‌کند.

هزینه راه‌اندازی اتاق تمیز چقدر است؟

هزینه به کلاس تمیزی، متراژ، نوع تجهیزات و صنعت هدف بستگی دارد و می‌تواند از پروژه‌های متوسط تا بسیار پیشرفته متغیر باشد.

آیا نگهداری کلین روم دشوار است؟

نگهداری نیازمند برنامه منظم پایش، تعویض فیلترها و آموزش پرسنل است، اما با طراحی درست، هزینه‌ها قابل کنترل هستند.

آیا امکان ارتقا کلاس کلین روم وجود دارد؟

در برخی موارد بله، اما اگر از ابتدا زیرساخت درستی پیش‌بینی نشده باشد، ارتقا می‌تواند بسیار پرهزینه باشد.