سود عربستان از تنش در روابط با ایران

کد خبر: ۲۳۶۲۴۳

تاریخ: ۲۳ آبان ۱۳۹۴ - ۱۴:۳۲

«ایران در انزوای جهانی به سر می‌برد»؛ این ادعای سعودی این روزها به هیچ نحوی به قواره جایگاه ایران در عرصه جهان نمی‌نشیند. سطح روابط جمهوری‌اسلامی پیش از توافق هسته‌ای، به‌واسطه تحریم‌های غرب و اجماع جهانی که علیه کشورمان شکل گرفته بود، افت کرد، اما روی‌کارآمدن حسن روحانی با شعار تعامل سازنده با جهان رفته‌رفته یخ روابط ایران با کشورهای جهان را آب کرد و کاتالیزور این روند، توافق هسته‌ای 14جولای (23 تیر) بود. نمایندگان اروپایی و آفریقایی و آسیایی درحال رفت‌وآمد به ایران هستند و هر یک با دعوتنامه‌ای در سطح ریاست‌جمهوری وارد تهران می‌شوند؛ چنین تغییر شگرفی در فضای روابط ایران است که باعث می‌شود وزیرخارجه عربستان تاب‌و‌تحمل از دست دهد و نه یک بار، بلکه چندین‌و‌چند‌بار از «انزوایی» سخن به میان آورد که در مقایسه با سفر روسای جمهوری اروپایی به ایران و سفر حسن روحانی به پایتخت‌های اروپایی و تعاملی که ایران با جهان دارد، تنها باعث اثبات ناپختگی وزیرخارجه عربستان و خشم آل‌سعود از شکل‌گیری شرایطی در منطقه است که درنهایت می‌تواند به انزوای خود عربستان ختم شود.

بااین‌حال عربستان از بازیگران منطقه‌ای است که با همکاری با ایران و دیگر کشورها می‌تواند در حل‌وفصل بحران‌های منطقه‌ای ایفای نقش کند، اما طی ماه‌های اخیر با اظهارات خصمانه علیه ایران بیشتر به دشمنی‌ها دامن زده و در نشست وین2 نیز که با محوریت حل بحران سوریه برگزار شد، جلسه را به محل مناظره دوجانبه ایران و عربستان تبدیل کرد. امروز شنبه (23 آبان) نشست وین3 با حضور نمایندگانی از هر دو کشور و البته قریب به 20 نماینده از کشورهای مختلف، سازمان‌ملل و اتحادیه اروپا برگزار می‌شود.

اهمیت روابط دوجانبه ایران و عربستان «بهار» را بر آن داشت تا با قاسم محب‌علی، مدیرکل اسبق خاورمیانه وزارت‌خارجه به بحث بنشیند و ارزیابی این تحلیلگر مسائل خاورمیانه را از تاثیر تنش میان دو کشور بر بحران‌های منطقه جویا شود.

او معتقد است یکی از عواملی که باعث پیچیدگی مسئله سوریه شده، تنش و رقابت شدید میان ایران و عربستان است، اما اگر همان‌طور که پرونده هسته‌ای به‌طور کامل به دولت و وزارت‌خارجه سپرده شد، مسائل منطقه‌ای نیز به‌طور جامع دراختیار دولت و دیپلماسی قرار گیرد، می‌توان به دستیابی یک نقطه اشتراک و مدیریت و حل‌وفصل بحران‌های منطقه‌ای امید داشت.

تنش در روابط ایران و عربستان ریشه در چه مسئله‌ای دارد و چرا این روابط در ماه‌های اخیر بیش از گذشته پرتنش شده است؟
روابط ایران و عربستان از گذشته دچار تنش بوده و دو کشور رقابت‌های بسیاری با هم داشته‌اند. بعد از انقلاب سیاست‌های ایران و عربستان بر سر مسائل مختلفی دچار تنش شد و این تنش‌ها به‌طور متناوب ادامه داشته اما در سال‌های اخیر چند مسئله باعث شده روابط ایران و عربستان تیره شود؛ یکی از آن مسائل تحولات عراق و سوریه است، تحولاتی که پس از بهار عربی در بحرین و یمن اتفاق افتاد و نگرانی عربستان از تحولاتی که باعث می‌شود نقش ایران برای کشورها برجسته شود و موقعیت ایران افزایش بیابد و طبیعتا منازعاتی که بر سر مسائل مذهبی شیعه و سنی در منطقه شکل گرفته، همه‌وهمه به نگرانی‌ها دامن زده و در آخر نیز حادثه‌ای که در حج اتفاق افتاد، تبلیغات علیه یکدیگر را گسترش داد.

از نظر شما عوامل خارجی تا چه اندازه در تشدید این تنش‌ها تاثیرگذار بودند؟ آیا عوامل پشت پرده‌ای نیز در افزایش تنش میان ایران و عربستان نقش‌آفرینی کرده‌اند؟
طبیعتا در منطقه ما رقابت‌های شدید و منافع متضادی هم وجود دارد، عواملی هستند که سعی می‌کنند روابط ایران و عربستان بهبود نیابد. عواملی که از این تنش‌ها سود می‌برند، اول گروه‌های افراطی منطقه و اسراییل هستند و البته شاید بعضی از گروه‌هایی که دوست ما هم هستند علاقه‌مند نباشند روابط ایران و عربستان خوب شود چراکه اگر روابط این دو کشور بهبود یابد، موقعیت آن‌ها و حمایت ایران از آن‌ها طبیعتا کاهش پیدا می‌کند. شاید بعضی از طرف‌های بین‌المللی هم علاقه‌مند باشند که منطقه دچار تشنج باشد تا حضور آن‌ها در کشورهای منطقه توجیه‌پذیر باشد.

همان‌طور که شاهد بودیم چند روز پیش حکم اعدام سه تن از محکومین ایرانی ازسوی عربستان به اجرا درآمد. آیا از نظر شما تشدید تنش‌ها در روابط دو کشور باعث شده سعودی‌ها حکم این محکومین را اجرایی کنند و آیا عربستان قصد داشته با اجرای این احکام نشان دهد قصد چندانی برای بهبود روابط ندارد؟
البته همه مسائل را نباید سیاسی و مربوط به مناسبات دو کشور تلقی کنیم. وزارت‌خارجه باید پیگیر این‌گونه پرونده‌ها باشد تا بررسی شود آیا این اقدام به قصد خاصی انجام‌شده یا این پرونده مربوط به تحولات اخیر نبوده و پس از طی مراحل قضایی به مرحله اجرا رسیده باشد؛ عربستان تنها درمورد ایران چنین رویکردی ندارد. این کشور درمورد اتباع بنگلادش، پاکستان، هند یا فیلیپین دست به اقدام مشابهی زده است؛ مدتی پیش نیز چند تبعه اندونزی دراین کشور اعدام شدند و این مسئله را نمی‌توان الزاما مربوط به مسائل سیاسی دو کشور دانست اما دراین میان یک نکته قابل‌توجه وجود دارد و آن این است که عربستان از تشنج در روابط دو کشور سود می‌برد، در تبلیغات ما علیه عربستان، سعودی‌ها سود می‌برند؛ هرچه شدت تبلیغات ما علیه عربستان بیشتر شود، این مسئله به عربستان کمک می‌کند که بتواند موقعیت خود را در ارتباط با غرب و کشورهای عربی تحکیم کند و تهدید ایران را بزرگ جلوه دهد و با این بزرگ جلوه دادن یا ایران‌هراسی بتواند مشکلات و ناکامی‌های خود را توجیه کند و از آن کشورها در جهت خرید سلاح‌های پیشرفته یا کاهش انتقاداتی که نسبت به عربستان وجود دارد، بهره ببرد. بنابراین طرف ایرانی باید دقت داشته باشد طبیعتا سعودی‌ها در موقعیتی هستند که شاید علاقه‌مند باشند تنش‌ها میان دو کشور افزایش پیدا کند تا شاید پرونده‌های دیگر که در منطقه وجود دارد، تحت این پرونده نادیده گرفته شود.

با توجه به اینکه رویکرد عربستان اخیرا بسیار خصمانه بوده، چرا طی یکی دو سال اخیر شاهد بودیم طرف ایرانی هربار نسبت به بهبود روابط با عربستان ابراز تمایل کرده است؟
باید قضایا را منصفانه ببینیم. شدت تبلیغات در ایران علیه عربستان و تهدیداتی که علیه سعودی‌ها در داخل صورت می‌گیرد، زیاد است؛ البته نه از سوی دولت، دولت شاید سیاست حکیمانه و معتدلی داشته باشد اما از زبان دیگر مقامات ایرانی تهدیدات بسیار تندی علیه عربستان صورت می‌گیرد؛ حتی این کشور تهدید به براندازی می‌شود. به‌خصوص درمورد مسائل مربوط به یمن و پس از حملات عربستان به‌این کشور، بیشتر شاهدش بوده‌ایم؛ بنابراین همین مسائل واکنش سعودی‌ها را در پی دارد. هر روابطی براساس تعامل دوطرفه شکل می‌گیرد؛ این‌طور نیست که فقط طرف سعودی علیه ایران شدید صحبت کند، بلکه اگر نگاه کنید سطح گفت‌وگوی رسانه‌های رسمی ایران و مقامات نظامی، امنیتی و مذهبی ایران علیه عربستان بسیار شدیدتر از اظهارات سعودی‌ها علیه ایران است.

چرا عربستان تمایلی به گفت‌وگو با ایران نشان نمی‌دهد؟
عربستان طبیعتا در شرایط فعلی شاید خیلی علاقه‌مند نباشد با ایران دور یک میز بنشیند، بلکه می‌خواهد پرونده‌هایی مانند پرونده یمن و سوریه را تا اندازه‌ای به نتیجه برساند که در نوبت و شرایط بهتری با ایران گفت‌وگو کند. ایران باید تلاش کند با استفاده از روابط با دیگر کشورهای منطقه و کشورهای اروپایی و ازجمله مذاکرات و مناسباتی که با آمریکا و دیگر قدرت‌های بین‌المللی دارد، عربستان را تحت‌فشار قرار دهد که سعودی‌ها نتوانند از برگه‌هایی که در منطقه دارند، بهره‌برداری کنند و ایران را تحت‌فشار قرار دهند.

تنش در روابط ایران و عربستان چه تاثیری بر روند حل بحران‌های منطقه‌ای دارد؟
پرونده‌ها و بحران‌های منطقه‌ای به هم پیوسته است و تفکیک یکی از دیگری بسیار مشکل است. تنها مناسبات ایران و عربستان به حل این بحران‌ها کمک نمی‌کند بلکه مسائل به‌هم‌پیچیده‌ای در منطقه وجود دارد؛ مسائل امنیتی، مسائل مربوط به انرژی، مسائل مربوط به تروریسم و رقابت‌هایی که در سطح قدرت‌های بزرگ مثل آمریکا، روسیه، چین در منطقه وجود دارد، همه این مسائل در کنار هم باعث شده مسائل منطقه در‌هم‌تنیده و پیچیده شود و برای حل‌وفصل آن یک سیاست چندجانبه لازم است؛ باید یک دیپلماسی فعال چندجانبه و مدیریت‌شده وجود داشته باشد تا ایران بتواند این پرونده‌ها را مطابق منافع ملی کشور پیش ببرد. نمی‌شود یک‌طرفه و یک‌جانبه پیش رفت؛ اینکه به‌سراغ عربستان برویم و گفت‌وگو با عربستان مسائل را حل کند، این‌طور نیست بلکه مجموعه‌ها باید با هم دیده شود و از داخل آن معادله ایران و عربستان هم به‌نحوی حل‌وفصل شود.

این تنش‌ها چه تاثیری بر روند حل بحران سوریه دارد؟ در نشست وین2 مقامات آمریکایی این‌طور اظهار کردند که وزیرخارجه ایران و عربستان در نشست 16 کشور مشاجره داشتند. این امر چه تاثیری بر مذاکرات می‌گذارد؟
یکی از عواملی که باعث پیچیدگی مسئله سوریه شده، تنش و رقابت شدیدی است که میان ایران و عربستان در سوریه وجود دارد؛ ایران از دولت بشار اسد حمایت می‌کند و عربستان از گروه‌هایی که خواستار براندازی دولت هستند. تندترین و شدیدترین سیاست درمورد سوریه را عربستان سعودی دارد که خواستار برکناری کامل حاکمیت فعلی است و از این طرف هم ایران تنها کشوری است که به‌طور تمام‌وکمال از حضور اسد در قدرت حمایت می‌کند؛ این دو سیاست در مذاکرات سوریه در وین برخورد پیدا کرده است. البته همان‌طور که اشاره کردم پرونده سوریه به پرونده‌های دیگری مانند عراق، لبنان، بحرین و یمن به هم پیوسته است و اگر ایران و عربستان به‌دنبال حل مسائل هستند، باید این مسائل را با هم ببینند. احتمالا عربستان فشار را در سوریه حفظ خواهد کرد، چراکه مسئله بحرین و یمن برایش بسیار حیاتی‌تر است، از این طرف مسئله سوریه برای ایران مهم‌تر از مسئله یمن باشد؛ باید دید توازن مسائل در آینده چگونه پیش می‌رود و احتمالا اگر سعودی‌ها احساس کنند ایران آمادگی دارد که به کاهش بحران در یمن کمک کند، آن‌ها هم آمادگی خواهند داشت از مواضع سرسختی که دارند، تا اندازه‌ای کوتاه بیایند و مواضع خود را تعدیل کنند.

راهکاری وجود دارد که دو کشور بتوانند به نقطه اشتراکی برسند؟
اولا بخشی از مشکل به ما بازمی‌گردد؛ اینکه ایران باید یک سیاست‌گذاری جامع حول حل این موضوعات داشته باشد و همان‌طور که در برجام دولت و وزارت‌خارجه مامور حل پرونده هسته‌ای شدند، این مسائل منطقه‌ای هم به‌طور جامع دراختیاردولت و دیپلماسی قرار بگیرد تا بتواند این مسئله رابطه با عربستان را مدیریت کند. دوم اینکه ببینیم آیا منافعمان در حل‌وفصل و کاهش بحران‌های منطقه است یا در افزایش آن. به عقیده من دولت و جمهوری‌اسلامی به‌این درک رسیده که منافع ملی و توسعه اقتصادی ایران منوط به ثبات و امنیت در خاورمیانه است. بنابراین این تصمیم باید به تصمیم و عزم ملی تبدیل شود و بعد از آن می‌توان درمورد کاهش مناقشات در عراق، سوریه، لبنان، یمن و دیگر نقاط با دیگران صحبت کرد، چراکه فکر می‌کنم دیگران هم از ثبات، امنیت و کاهش بحران‌ها در منطقه سود ببرند و تروریسم و ناامنی عاملی است که همه از آن در رنج هستند. این منافع مشترکی است که میان همه دولت‌های منطقه ازجمله ایران، عربستان و کشورهای خلیج‌فارس وجود دارد و باید روی این منافع مشترک کار کنند، نه روی اختلافات.